Afrodyzjaki – co to jest i jak działają? Jedzenie, zioła, krople i kosmetyki

Ludzie szukają afrodyzjaków od tysięcy lat. Egipcjanie mieli swoje zioła, Aztekowie kakao, a Casanova ostrygi. Dziś wybór jest większy niż kiedykolwiek: od kolacji z owocami morza, przez krople do drinka, po żele, które rozgrzewają skórę w kilka sekund.

W tym poradniku wyjaśniamy, czym są afrodyzjaki i jak działają. Podpowiadamy, co wybrać dla siebie, a co na wieczór we dwoje. Sprawdziliśmy też, co o popularnych składnikach mówią badania, żeby łatwiej było ci wybrać coś dla siebie.

Co to jest afrodyzjak?

Afrodyzjak to substancja, która ma pobudzać życie seksualne. Może to być jedzenie, zioło, zapach, suplement albo kosmetyk. Słowo pochodzi od imienia Afrodyty, greckiej bogini miłości i pożądania.

Afrodyzjaki mogą działać na trzy sposoby. Warto wiedzieć, czego szukasz, bo od tego zależy wybór:

Co ma się poprawić	Co to znaczy	Co najczęściej się wybiera
Ochota (libido)	Chce ci się seksu, częściej o nim myślisz	Suplementy z żeń-szeniem, maką lub szafranem, krople do napoju
Podniecenie	Reakcja ciała: ukrwienie, wrażliwość, nawilżenie, erekcja	Żele rozgrzewające i stymulujące
Przyjemność	Intensywniejsze doznania i lepszy nastrój	Masaż, zapachy, wspólny rytuał

Jak działają afrodyzjaki?

Afrodyzjaki działają na ciało i na głowę. Kosmetyki rozgrzewające pobudzają skórę i ukrwienie w miejscu, na które je nałożysz. Suplementy zawierają wyciągi roślinne, aminokwasy i minerały, które organizm wykorzystuje między innymi do pracy naczyń krwionośnych i produkcji hormonów.

Równie ważna jest głowa. Seksuolodzy mówią, że najważniejszym narządem płciowym jest mózg, i mają na to dowody. Amerykańskie badaczki Andrea Bradford i Cindy Meston sprawdziły, co działo się z kobietami, które w badaniu leku na zaburzenia seksualne dostały placebo. U mniej więcej co trzeciej życie seksualne wyraźnie się poprawiło. Najbardziej pomagało to, że w czasie badania pary częściej znajdowały czas na seks.

Co to oznacza dla ciebie? Afrodyzjak działa najlepiej, kiedy jest częścią wieczoru, a nie samotną tabletką. Krople, kolacja we dwoje i odłożone telefony wzmacniają się nawzajem.

Czy afrodyzjaki działają?

Tak, ale każdy rodzaj inaczej i w innym czasie. Najłatwiej dobrać afrodyzjak do sytuacji:

Czego szukasz	Co wybrać	Kiedy poczujesz efekt
Czegoś na dzisiejszy wieczór	Żel lub lubrykant rozgrzewający	Po kilku minutach od nałożenia
Wspólnego rytuału we dwoje	Krople afrodyzjakowe do napoju	Tego samego wieczoru, liczy się też sam rytuał
Dłuższego wsparcia dla siebie	Suplement z żeń-szeniem, maką lub szafranem	Po kilku tygodniach regularnego stosowania
Nastroju i bliskości	Olejek lub świeca do masażu, perfumy	Od razu

Afrodyzjaki w jedzeniu – co podać na kolację?

Jedzenie to najstarszy i najprzyjemniejszy afrodyzjak. Wiele produktów zdobyło sławę dzięki kształtowi, egzotyce albo temu, że rozgrzewają. Żaden z nich nie działa jak pigułka, ale wspólna kolacja z nimi to jeden z najlepszych wstępów do udanej nocy.

Produkt	Dlaczego uchodzi za afrodyzjak	Co daje naprawdę
Ostrygi	Legenda głosi, że Casanova jadł ich kilkadziesiąt na śniadanie	Bardzo dużo cynku, który jest potrzebny do produkcji testosteronu
Gorzka czekolada	Aztekowie uważali kakao za napój bogów	Poprawia nastrój i jest po prostu przyjemna
Chili i imbir	Rozgrzewają, przyspieszają tętno, dają rumieńce	Ciepło w ciele, które przypomina podniecenie
Granat	Symbol płodności w wielu kulturach	Sok badano u mężczyzn z zaburzeniami erekcji: wynik obiecujący, ale jeszcze niepewny
Szparagi, figi, banany	Kształt	Zmysłowy żart na talerzu
Miód	Stąd wziął się „miesiąc miodowy”	Słodki akcent na deser

Czy ostrygi to afrodyzjak?

Ostrygi to jedno z najbogatszych źródeł cynku. Kilka sztuk pokrywa dzienne zapotrzebowanie dorosłego, które według amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia wynosi 8 mg u kobiet i 11 mg u mężczyzn. Cynk jest potrzebny do produkcji testosteronu, więc jego niedobór może obniżać ochotę. Najwięcej zyskają osoby, którym cynku brakuje. Dla pozostałych ostrygi to przede wszystkim luksusowa, zmysłowa kolacja, a to też się liczy.

Czy czekolada to afrodyzjak?

Włoscy naukowcy z Mediolanu zapytali 153 kobiety o jedzenie czekolady i ich życie seksualne. Kobiety jedzące czekoladę codziennie miały lepsze wyniki, również w pytaniach o pożądanie. Okazało się jednak, że były średnio o sześć lat młodsze, a po uwzględnieniu wieku różnica zniknęła. Czekolada nie działa więc jak lek, ale poprawia nastrój. Kawałek gorzkiej czekolady po kolacji albo czekoladki do podzielenia na dwoje to dobry pomysł na deser.

Czy krewetki, imbir i szparagi to afrodyzjaki?

Krewetki dostarczają cynku i białka, choć mniej niż ostrygi. Imbir i chili rozgrzewają, a ciepło w ciele łatwo pomylić z podnieceniem. Szparagi zawdzięczają sławę kształtowi. Żadnego z tych produktów nie badano jako afrodyzjaku na ludziach, ale każdy dobrze pasuje do romantycznej kolacji.

Menu na wieczór z afrodyzjakami

• Przystawka: ostrygi z cytryną albo krewetki smażone z czosnkiem, imbirem i chili.
• Danie główne: coś lekkiego, na przykład ryba ze szparagami. Ciężki obiad usypia.
• Deser: figi z miodem, granat i kilka kostek gorzkiej czekolady.
• Do picia: jeden kieliszek wina wystarczy. Więcej alkoholu osłabia podniecenie.

Zioła i rośliny o działaniu afrodyzjakalnym – które są najlepiej zbadane?

Niektóre rośliny mają za sobą badania z grupą placebo, a nawet przeglądy wielu badań. Zebraliśmy je w jednej tabeli, od najlepiej do najsłabiej zbadanych. Suplementy z roślinami przyjmuje się zwykle codziennie przez kilka tygodni, a nie jednorazowo przed seksem.

Roślina	Co pokazały badania	Ile jest badań
Żeń-szeń (Panax ginseng)	U mężczyzn niewielka poprawa erekcji i więcej udanych stosunków. U kobiet po menopauzie lepsze podniecenie	Dużo, w tym przegląd Cochrane
Szafran	Poprawa życia seksualnego u kobiet i mężczyzn	Kilka badań i ich wspólna analiza
Maca (Lepidium meyenii)	Większa ochota w części badań, także u osób na lekach przeciwdepresyjnych	Kilka małych badań
Buzdyganek naziemny (Tribulus terrestris)	Większa ochota u kobiet po menopauzie. U mężczyzn bez wyraźnego efektu	Kilka badań, wyniki różne
Damiana (Turnera diffusa)	Dobry wynik w mieszance z żeń-szeniem i L-argininą	Tylko w mieszankach
Lubczyk, imbir, cynamon	Tradycja ludowa	Brak badań na ludziach

Żeń-szeń – najlepiej zbadany roślinny afrodyzjak

Żeń-szeń koreański od stuleci uchodzi w Azji za roślinę dodającą sił. To też najlepiej przebadany roślinny afrodyzjak. W 2021 roku Cochrane, organizacja znana z bardzo dokładnych przeglądów badań, zebrała dziewięć badań z udziałem 587 mężczyzn z łagodnymi i umiarkowanymi zaburzeniami erekcji. Po żeń-szeniu wyniki erekcji były nieco lepsze niż po placebo, a więcej mężczyzn mówiło, że udaje im się odbyć stosunek. Autorzy uznali jednak, że potrzeba więcej badań.

U kobiet ciekawe wyniki dało koreańskie badanie z udziałem 32 kobiet po menopauzie. Po kilku tygodniach przyjmowania 3 g czerwonego żeń-szenia dziennie ich podniecenie było lepsze niż po placebo.

Żeń-szeń może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami, na przykład przeciwzakrzepowymi i przeciwcukrzycowymi. Jeśli bierzesz leki na stałe, zapytaj farmaceutę, czy możesz go stosować.

Szafran – drogi, ale obiecujący

Szafran to najdroższa przyprawa świata, zbierana ręcznie z kwiatów krokusa. Irańscy naukowcy połączyli wyniki pięciu badań z udziałem 173 osób. U kobiet i mężczyzn przyjmujących szafran życie seksualne poprawiło się bardziej niż w grupie placebo. Część badań dotyczyła osób, którym ochotę odebrały leki przeciwdepresyjne. Badań wciąż jest niewiele, ale wyniki są zachęcające.

Maca – korzeń z Andów

Maca to roślina z Peru, krewna rzodkiewki. Tamtejsi mieszkańcy jedzą ją od wieków dla siły i płodności. Przegląd z 2010 roku znalazł cztery badania z placebo. W trzech z nich maca poprawiła ochotę albo sprawność seksualną. W małym badaniu ze szpitala w Bostonie maca w dawce 3 g dziennie poprawiła libido u osób, którym ochotę odebrały leki przeciwdepresyjne. Autorzy zaznaczają, że potrzeba większych badań.

Macę i żeń-szeń najwygodniej przyjmować w kapsułkach albo kroplach, bo każda porcja ma stałą ilość składników:

Buzdyganek i damiana

Buzdyganek naziemny znasz może z suplementów dla sportowców jako tribulus. W brazylijskim badaniu kobiety po menopauzie, które przez cztery miesiące przyjmowały 750 mg buzdyganka dziennie, zgłaszały większą ochotę niż grupa placebo. U mężczyzn z zaburzeniami erekcji wyraźnego efektu nie było.

Damiana to meksykańskie zioło, które dodawano do napojów miłosnych. Badano ją w mieszance z żeń-szeniem, miłorzębem i L-argininą. Po czterech tygodniach zadowolenie z życia seksualnego poprawiło się u 73,5% kobiet przyjmujących mieszankę i u 37,2% kobiet na placebo.

Czy lubczyk to afrodyzjak?

Lubczyk to polski „afrodyzjak z ogródka”. Według ludowych przekazów wkładano go pannom młodym do wianka i dosypywano do kąpieli, a sama nazwa kojarzy się z miłością. Badań na ludziach nie ma. Jeśli lubisz tradycję, dodaj go do kolacji dla smaku i symbolu.

Krople afrodyzjakowe i hiszpańska mucha

Krople do napoju to jeden z najpopularniejszych afrodyzjaków dla par. Wystarczy dodać porcję do drinka, soku albo herbaty. Pary lubią je za rytuał: przygotowanie dwóch kieliszków to jasny sygnał, że ten wieczór będzie wyjątkowy.

Krople to zwykle suplementy diety z L-argininą, wyciągami roślinnymi, cynkiem i witaminami. Część z nich ma też rozgrzewający smak. Porcję zawsze sprawdzaj na etykiecie, bo różni się w zależności od produktu.

Hiszpańska mucha – co to jest?

Hiszpańska mucha to najsłynniejszy afrodyzjak w historii. Oryginał wcale nie był muchą, tylko zielonym chrząszczem: pryszczelem lekarskim, zwanym też majką lekarską (Lytta vesicatoria). Żyje także w Polsce, najczęściej na jesionach. Sproszkowane chrząszcze zawierają kantarydynę, substancję, która podrażnia drogi moczowe i może wywołać długą, bolesną erekcję. Kiedyś brano to za pobudzenie, dziś wiemy, że to objaw zatrucia. Lekarze opisują przypadki uszkodzenia nerek, a nawet zgony.

Współczesne krople o nazwie Spanish Fly to zupełnie inny produkt. Nie zawierają kantarydyny, tylko bezpieczne składniki: L-argininę, witaminy i wyciągi roślinne. Nazwę wzięły od legendy. Oryginalną kantarydynę można spotkać tylko na podejrzanych stronach spoza Unii Europejskiej i takich ofert trzeba unikać.

Więcej kropli do podzielenia na dwoje znajdziesz na półce afrodyzjaki dla par.

Kosmetyki rozgrzewające – afrodyzjak, który czujesz od razu

Jeśli chcesz poczuć efekt tego samego wieczoru, wybierz kosmetyk działający na skórę. Żele i lubrykanty stymulujące zawierają składniki, które rozgrzewają, chłodzą albo delikatnie mrowią. Przy takim cieple dotyk wydaje się intensywniejszy. To najprostszy sposób, żeby urozmaicić seks od razu.

Jak ich używać?

• Zacznij od małej ilości. Kropla wielkości ziarnka grochu wystarczy, żeby sprawdzić, jak mocno działa.
• Najpierw zrób test na przedramieniu. Błona śluzowa reaguje mocniej niż skóra.
• Przy prezerwatywie wybieraj produkty na bazie wody. Olejki niszczą lateks.
• Olejek do masażu nakładaj na całe ciało, nie tylko na miejsca intymne. Długi masaż to świetna gra wstępna.

Więcej takich produktów znajdziesz wśród lubrykantów rozgrzewających i olejków do masażu.

Zapachy i feromony – afrodyzjak dla zmysłów

Zapach mocno działa na nastrój. Pamiętamy perfumy z pierwszej randki, lubimy zapach bliskiej osoby, a ulubiony aromat dodaje pewności siebie. Dlatego perfumy i świece zapachowe od dawna są częścią uwodzenia.

Wiele perfum zawiera dodatek feromonów, czyli substancji, które u zwierząt przyciągają partnera. U ludzi naukowcy wciąż ich szukają. Zoolog z Oksfordu Tristram Wyatt przeanalizował badania nad najczęściej używanymi cząsteczkami i uznał, że dowody na ich działanie są na razie zbyt słabe. Perfumy z feromonami wybiera się więc przede wszystkim dla pięknego zapachu i dobrego samopoczucia, a to działa na obie strony.

Więcej zapachów znajdziesz w dziale perfumy i feromony.

Afrodyzjaki dla kobiet i dla mężczyzn – czym się różnią?

Wiele afrodyzjaków ma podobny skład niezależnie od tego, dla kogo są przeznaczone: L-arginina, żeń-szeń, maca, damiana, cynk. Różnica polega głównie na tym, czego zwykle szukają kobiety, a czego mężczyźni.

• Kobiety najczęściej chcą rozbudzić ochotę i zwiększyć wrażliwość. Dobrze sprawdzają się żele stymulujące do łechtaczki, krople oraz suplementy z maką lub damianą. Ochota kobiet mocno zależy też od odpoczynku, braku stresu i czułości partnera. Więcej o tym, co naprawdę wpływa na libido u kobiet, piszemy w osobnym poradniku.
• Mężczyźni częściej szukają wsparcia dla erekcji i energii. Wybierają suplementy z żeń-szeniem i L-argininą albo żele rozgrzewające dla mężczyzn.

Suplementy i kosmetyki dla kobiet znajdziesz na półce na libido dla kobiet, a dla mężczyzn na półce na potencję i erekcję.

Wieczór z afrodyzjakami – plan krok po kroku

Afrodyzjaki działają najlepiej razem. Oto prosty plan na wieczór, który możesz dopasować do siebie:

1. Wyśpij się. Zmęczenie to największy wróg ochoty. W badaniu z Uniwersytetu Michigan każda dodatkowa godzina snu zwiększała u kobiet szansę na seks następnego dnia o 14%. U młodych mężczyzn tydzień spania po 5 godzin obniżył poziom testosteronu o 10–15%.
2. Przygotuj nastrój. Przytłumione światło, ulubiona muzyka, zapalona świeca. Telefony zostają w innym pokoju.
3. Zjedzcie lekką kolację z ostrygami, krewetkami, figami albo czekoladą.
4. Dodajcie krople afrodyzjakowe do napojów. Zamiast mocnego alkoholu wybierzcie lampkę wina albo drink bezalkoholowy.
5. Zacznijcie od masażu. Ciepły olejek ze świecy do masażu i powolny dotyk to najlepsza gra wstępna.
6. Sięgnijcie po żel rozgrzewający, kiedy robi się gorąco. Wzmocni doznania w kilka minut.
7. Rozmawiajcie. Metaanaliza 93 badań z udziałem ponad 38 tysięcy osób pokazała, że pary, które dobrze rozmawiają o seksie, są z niego wyraźnie bardziej zadowolone.

Jeśli szukacie nowości, wypróbujcie coś, czego jeszcze nie znacie, na przykład pierwszy wibrator dla pary. Nowe doświadczenia rozbudzają ochotę równie mocno jak afrodyzjaki.

Jak bezpiecznie kupić afrodyzjak?

Afrodyzjaki kupione w sprawdzonym sklepie są bezpieczne dla większości osób. Problem stanowią podróbki z niepewnych źródeł.

• „Ziołowe” tabletki z ukrytym lekiem. Amerykańska agencja FDA w latach 2007–2016 wykryła 776 suplementów z niedozwolonymi lekami. 353 z nich reklamowano jako środki na seks, a prawie połowa zawierała sildenafil, czyli lek na erekcję wydawany na receptę. W połączeniu z lekami na serce może on gwałtownie obniżyć ciśnienie. W Polsce Główny Inspektorat Sanitarny regularnie ostrzega przed takimi produktami.
• Johimba. Kora tego afrykańskiego drzewa była kiedyś popularna w męskich suplementach, ale podnosi ciśnienie i przyspiesza tętno. Od 2019 roku w Unii Europejskiej nie wolno jej dodawać do żywności ani suplementów.
• Za dużo alkoholu. Lampka wina rozluźnia. Kilka drinków osłabia erekcję, nawilżenie i orgazm.

Na co patrzeć przy zakupie?

1. Polska etykieta i sprzedawca z UE. Suplement sprzedawany w Polsce musi mieć polską etykietę i być zgłoszony do Głównego Inspektoratu Sanitarnego.
2. Skład zamiast nazwy. Słowa „Extreme” czy „Gold” nic nie mówią. Sprawdź, jakie składniki zawiera produkt i ile ich jest w porcji.
3. Rozsądne obietnice. Omijaj produkty, które obiecują działanie „jak viagra” w 15 minut.
4. Porcja dzienna. Nie przekraczaj porcji podanej na opakowaniu.
5. Leki i ciąża. Jeśli bierzesz leki na stałe, jesteś w ciąży albo karmisz piersią, zapytaj lekarza lub farmaceutę.

Cały wybór suplementów i kosmetyków, z opisem składu każdego produktu, znajdziesz w dziale afrodyzjaki i suplementy.

Jedna zasada bez wyjątków

Afrodyzjaku nie podaje się nikomu bez jego wiedzy. To wspólna zabawa dwojga dorosłych, którzy wiedzą, co przyjmują, i obydwoje tego chcą. Dosypanie komuś czegokolwiek bez zgody jest przestępstwem.

Kiedy lepiej iść do lekarza?

Afrodyzjaki świetnie urozmaicają seks. Jeśli jednak kłopot trwa dłużej, warto sprawdzić jego przyczynę:

• Ochota zniknęła na wiele tygodni. Przyczyną mogą być hormony, tarczyca, stres, depresja albo przyjmowane leki, na przykład przeciwdepresyjne lub antykoncepcja hormonalna. Opisaliśmy, skąd bierze się spadek libido i jak je podnieść.
• Erekcja regularnie zawodzi. Czasem to pierwszy sygnał problemów z sercem, ciśnieniem albo cukrem.
• Seks boli. Ból, suchość albo pieczenie to sprawa dla ginekologa. W takiej sytuacji nie używaj żeli rozgrzewających.

Lekarz słyszał już wszystko i nie ocenia. Możesz zacząć od lekarza rodzinnego, a potem trafić do ginekologa, urologa albo seksuologa.

Najczęstsze pytania

Co to jest afrodyzjak w prostych słowach?

To coś, co ma zwiększać ochotę na seks, podniecenie albo przyjemność. Może to być jedzenie, zioło, zapach, suplement albo kosmetyk. Nazwa pochodzi od Afrodyty, greckiej bogini miłości.

Jaki jest najmocniejszy naturalny afrodyzjak?

Najwięcej badań ma żeń-szeń koreański, a obiecujące wyniki daje szafran. Najszybszy efekt dają kosmetyki rozgrzewające. Bardzo mocno działają też sen, odpoczynek i czas spędzony razem.

Po jakim czasie działa afrodyzjak?

Żele i olejki rozgrzewające działają po kilku minutach. Krople do napoju stosuje się tego samego wieczoru. Suplementy z roślinami, takimi jak żeń-szeń czy maca, w badaniach przyjmowano codziennie przez kilka tygodni.

Czy afrodyzjaki są bezpieczne?

Jedzenie i przyprawy tak. Suplementy i kosmetyki kupione w sprawdzonym sklepie w UE są bezpieczne dla większości osób, ale przy lekach przyjmowanych na stałe warto zapytać farmaceutę. Unikaj tabletek z niepewnych źródeł i „oryginalnej” hiszpańskiej muchy z kantarydyną.

Jaki afrodyzjak dla kobiety?

Kobiety często wybierają żele stymulujące, które zwiększają wrażliwość, krople do napoju na wspólny wieczór oraz suplementy z maką, damianą lub żeń-szeniem. Dla wielu kobiet równie ważne są odpoczynek, dobry nastrój i długa gra wstępna.

Czy można podać komuś afrodyzjak bez jego wiedzy?

Nie. Podanie komuś jakiejkolwiek substancji bez jego wiedzy i zgody jest przestępstwem. Afrodyzjak to zabawa dla dwojga, w której obie osoby wiedzą, co przyjmują.

Gdzie kupić afrodyzjak?

Suplementy i kosmetyki z afrodyzjakami kupisz w aptekach, drogeriach i sklepach erotycznych. Wybieraj sklepy działające w Polsce lub w UE, bo tam produkt musi mieć polską etykietę. W Lilaw wszystkie afrodyzjaki znajdziesz w jednym dziale, a paczkę wysyłamy dyskretnie.

Czy afrodyzjak zastąpi leki na erekcję?

Nie. Leki na zaburzenia erekcji przepisuje lekarz i działają inaczej i silniej. Suplementy z żeń-szeniem czy L-argininą to wsparcie, a nie lek. Produkty, które obiecują działanie „jak viagra”, często nielegalnie ją zawierają.

Skąd pochodzą dane w tym tekście

• Placebo i ochota u kobiet (poprawa u co trzeciej) — A. Bradford, C. M. Meston, „Behavior and symptom change among women treated with placebo for sexual dysfunction”, The Journal of Sexual Medicine 2011.
• Przegląd naturalnych afrodyzjaków — R. Shamloul, „Natural aphrodisiacs”, The Journal of Sexual Medicine 2010.
• Czekolada i życie seksualne kobiet (153 kobiety) — A. Salonia i wsp., „Chocolate and women's sexual health: An intriguing correlation”, The Journal of Sexual Medicine 2006.
• Sok z granatu (53 mężczyzn) — C. P. Forest i wsp., badanie z grupą placebo, International Journal of Impotence Research 2007.
• Zapotrzebowanie na cynk (8 mg kobiety, 11 mg mężczyźni) — NIH Office of Dietary Supplements, „Zinc”.
• Żeń-szeń a erekcja (9 badań, 587 mężczyzn) — H. W. Lee i wsp., „Ginseng for erectile dysfunction”, Cochrane Database of Systematic Reviews 2021.
• Czerwony żeń-szeń u kobiet po menopauzie (32 kobiety) — K. J. Oh i wsp., badanie z placebo, The Journal of Sexual Medicine 2010.
• Szafran (5 badań, 173 osoby) — H. Ranjbar, A. Ashrafizaveh, metaanaliza, Avicenna Journal of Phytomedicine 2019.
• Maca — B. C. Shin i wsp., przegląd systematyczny, BMC Complementary and Alternative Medicine 2010; C. M. Dording i wsp., maca przy lekach przeciwdepresyjnych, CNS Neuroscience & Therapeutics 2008.
• Buzdyganek naziemny — K. Z. de Souza i wsp., kobiety po menopauzie, Menopause 2016; C. A. Santos Jr i wsp., mężczyźni, Actas Urológicas Españolas 2014.
• Mieszanka z damianą (73,5% vs 37,2%) — T. Y. Ito i wsp., badanie z placebo, Journal of Sex & Marital Therapy 2001.
• Hiszpańska mucha i kantarydyna — J. M. Karras i wsp., „Poisoning from »Spanish fly« (cantharidin)”, The American Journal of Emergency Medicine 1996.
• Feromony u ludzi — T. D. Wyatt, „The search for human pheromones: the lost decades”, Proceedings of the Royal Society B 2015.
• Sen, ochota i testosteron — D. A. Kalmbach i wsp., „The impact of sleep on female sexual response and behavior”, The Journal of Sexual Medicine 2015; R. Leproult, E. Van Cauter, sen a testosteron, JAMA 2011.
• Rozmowa o seksie (93 badania) — A. B. Mallory, metaanaliza, Journal of Family Psychology 2022.
• Suplementy z ukrytymi lekami (776 produktów) — J. Tucker i wsp., analiza ostrzeżeń FDA 2007–2016, JAMA Network Open 2018.
• Johimba — rozporządzenie Komisji (UE) 2019/650; komunikat GIS.

Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Suplementy diety nie są lekami i nie służą leczeniu ani zapobieganiu chorobom.